Faranga za Kongo milioni 16 kwa wiki: hiyo ndiyo kiasi cha mapato kinachoweza kupatikana katika soko kuu la Bunia kupitia michango inayotozwa kwa ajili ya usafi, kwa mujibu wa makadirio yaliyotolewa na Prince Udotha, mratibu wa mkoa wa chama cha Engagement pour la Citoyenneté et le Développement (ECiDé) katika jimbo la Ituri. Hata hivyo, licha ya kiasi hicho kikubwa kinachozua maswali, wafanyabiashara wanaendelea kufanya shughuli zao katikati ya milima ya taka, bila kupata huduma za usafi zinazolingana na michango inayodaiwa kukusanywa. Hali hii inazua maswali mazito kuhusu usimamizi wa mapato hayo, uwajibikaji wa mamlaka za manispaa na haki za wananchi walio katika mazingira magumu kiuchumi.
Kwa mujibu wa makadirio yaliyotolewa na Prince Udotha, soko kuu la Bunia lina takribani vibanda 6,000 vinavyofanya kazi na karibu milango 10,000 ya maduka na biashara mbalimbali. Kwa kuzingatia mchango wa faranga za Kongo 1,000 kwa kila kibanda au duka kwa wiki, mapato yanayoweza kupatikana yanafikia faranga milioni 16 kwa wiki, milioni 64 kwa mwezi na karibu milioni 768 kwa mwaka. Makadirio haya, ambayo bado yanahitaji kuthibitishwa kwa njia huru, yanazua wasiwasi mkubwa yanapolinganishwa na hali halisi ya usafi katika soko hilo. Kiongozi huyo wa kisiasa anataka ufafanuzi kuhusu mahali fedha hizo zinapoelekezwa na namna zinavyotumika katika huduma za usafi. Kwa wafanyabiashara wadogo, ambao mara nyingi hutegemea mapato yao madogo ya kila siku ili kutunza familia zao, kulipa kodi bila kupata huduma inayoonekana ni mzigo mwingine unaozidisha hali yao ya maisha.
Malalamiko haya yanatokana na hali halisi ambayo mamlaka haziwezi kuendelea kuipuuza. Katika soko kuu la Bunia, taka za majumbani, plastiki na mabaki ya vyakula yanayooza yamejaa katika maeneo ya biashara na kuziba njia za kupita. Kwa mujibu wa Prince Udotha, wafanyabiashara wanatakiwa kulipa faranga za Kongo 1,000 kwa kila kibanda na kila duka, kila siku ya Ijumaa na Jumamosi, kwa ajili ya huduma za usafi, katika utaratibu unaohusisha ushirikiano kati ya halmashauri ya jiji na huduma ya usafi wa mazingira. Hata hivyo, wafanyabiashara kadhaa wanalalamikia kutokuwepo kwa matokeo yanayoonekana na kueleza kuwa baadhi yao hawapewi stakabadhi baada ya kufanya malipo. «Tunalipa faranga 1,000 kwa ajili ya usafi, lakini usafi haupo! Watoto wetu watapata magonjwa!», analalamika mmoja wa wauzaji. Kauli hiyo inaakisi hisia za kutelekezwa zinazowakabili wanawake hao, ambao hulipa michango hiyo bila kuona huduma wanayostahili kupata.
Zaidi ya tatizo la uchafuzi wa mazingira, hali hiyo imegeuka kuwa dharura ya kiafya inayowahatarisha wafanyabiashara pamoja na wanunuzi. Kuwepo kwa matunda, mboga, mihogo na bidhaa nyingine za chakula karibu na taka zinazooza kunaongeza hatari ya uchafuzi wa vyakula. Kuongezeka kwa nzi, panya na mbu, pamoja na maji machafu yanayotiririka kuelekea kwenye mifereji ya maji, kunazidisha hatari ya kuenea kwa magonjwa ya kuhara, kipindupindu na homa ya matumbo. Kwa mujibu wa mratibu huyo wa mkoa wa ECiDé, taka hizo zinaweza kukaa kwa wiki kadhaa bila kuondolewa, huku sababu inayotolewa na wahusika ikiwa ni hitilafu ya gari lililotengwa kwa ajili ya ukusanyaji wa taka. Hata hivyo, maelezo hayo hayawezi kuondoa wasiwasi wa maelfu ya watu wanaotembelea soko hilo kila siku, wakiwemo wanawake, watoto na watu wengine walio katika mazingira hatarishi zaidi.
Kutokana na hali hiyo, Prince Udotha anaziomba mamlaka husika zichukue hatua na kumtaka Waziri wa Mambo ya Ndani kuingilia kati suala la usimamizi wa halmashauri ya jiji la Bunia. Aidha, anasisitiza tena msimamo wa chama chake, ambacho tayari kilikuwa kimetaka meya wa jiji ajiuzulu kutokana na kile kinachokitaja kuwa usimamizi mbaya na kushindwa kuhakikisha usafi wa jiji. Zaidi ya mvutano huo wa kisiasa, suala hili linaibua tena wajibu wa taasisi za mitaa katika kulinda wananchi. Wafanyabiashara hawapaswi kulazimika kuchagua kati ya kuhifadhi mapato yao machache na kuendelea kufanya kazi katika mazingira yanayohatarisha afya zao. Wana haki ya kufanya biashara katika mazingira safi na yenye heshima, kupata mfumo wa kodi ulio wazi na kunufaika na huduma za umma zinazokidhi mahitaji yao.
Kwa upande wake, halmashauri ya jiji la Bunia ilikuwa bado haijatoa tamko rasmi, kufikia wakati wa kuandikwa kwa makala hii, kuhusu madai ya ukusanyaji wa faranga za Kongo 1,000 wala kusimama kwa muda mrefu kwa shughuli za kuondoa taka. Juhudi za kuwasiliana na huduma ya usafi wa mazingira hazikufanikiwa. Hata hivyo, vyanzo vilivyo karibu na ofisi ya meya vinataja uwepo wa ushirikiano na kampuni binafsi inayohusika na usafi, pamoja na changamoto za vifaa na upatikanaji wa mafuta ya kuendeshea magari. Masuala hayo bado yanahitaji ufafanuzi kutoka kwa mamlaka za manispaa, ambazo zinatarajiwa kutoa upande wao wa maelezo kwa kuzingatia kanuni ya usawa katika utoaji wa taarifa. Uwazi kuhusu utaratibu wa ukusanyaji wa michango, matumizi ya mapato na majukumu ya kila mhusika ni muhimu ili kuondoa mashaka na kurejesha imani ya wananchi.
Huko Bunia, tatizo sasa limevuka suala la mrundikano wa taka na kugusa moja kwa moja utu na heshima ya maelfu ya wananchi. Wafanyabiashara wadogo, hususan wanawake wanaotegemea shughuli zao za kila siku ili kukidhi mahitaji ya familia zao, hawawezi kuendelea kubeba peke yao madhara ya usimamizi usioridhisha wa huduma za usafi. Hatua za haraka zinahitajika, zikiwemo kuondolewa kwa taka zilizorundikana, kutolewa kwa ufafanuzi kuhusu michango inayokusanywa, kuwekwa wazi kwa utaratibu wa usimamizi wa mapato na kuanzishwa kwa huduma endelevu za usafi katika soko hilo. Kutoza wananchi michango bila kuwahakikishia mazingira safi na salama hakuwezi kuwa msingi unaokubalika wa usimamizi wa jiji. Wakazi wa Bunia wana haki ya kupata uwazi, kulindwa kiafya na, zaidi ya yote, kuwa na uongozi unaozingatia maslahi ya wananchi badala ya kuwaacha watu walio katika mazingira magumu kulipia gharama za mapungufu ya kiutawala.
La Reine Aminata Kitambala