Takribani asilimia 98 ya mamalia hawana hedhi. Ni binadamu na spishi chache tu za wanyama wanaoshiriki jambo hili la kibiolojia la kipekee. Ukaribu huu, kwa mujibu wa watafiti waliotajwa na Deutsche Welle (DW), unatoa mwanga muhimu kuhusu mageuzi ya mizunguko ya uzazi.
Hedhi, ikifafanuliwa kama mtiririko wa damu kutoka kwenye mfuko wa uzazi kupitia uke, ni upekee wa kibiolojia. Binadamu huipitia kila mwezi, ilhali mamalia wengi zaidi hupitia mzunguko wa estrasi, ambapo utando wa mfuko wa uzazi hurejelewa badala ya kutolewa nje.
Tofauti hii ya msingi inaonyesha namna spishi zilivyobadilika. Hedhi ya kweli huonekana kama mchakato unaohitaji nishati kubwa, lakini bado jukumu lake halijafafanuliwa kikamilifu na watafiti. Kwa mujibu wa DW, nadra hii inaibua maswali kuhusu faida za kimaumbile zilizowezesha spishi fulani kuhifadhi mfumo huu.
Primates, jamaa wa karibu wa binadamu, ni miongoni mwa wachache wanaopitia hali hii. Sokwe, bonobo, gorila, orangutani, nyani baboon na nyani rhesus macaque hupitia mizunguko inayofanana na ya binadamu, ingawa mtiririko wa damu mara nyingi huwa hafifu zaidi.
Baadhi ya nyani wa Amerika ya Kusini pia hupitia hedhi, jambo linalothibitisha kuwa mchakato huu umeibuka katika mistari kadhaa ya primates. Ukaribu huu wa kibiolojia unachochea utafiti wa kitabibu na wa kulinganisha.
Zaidi ya primates, baadhi ya popo pia hujitokeza. Popo mla matunda mwenye mkia mfupi (Carollia perspicillata) na popo mastiff mweusi ni miongoni mwa spishi chache zilizotambuliwa. Hali yao hubaki kuwa ya kipekee katika kundi hili.
Panya mwenye miiba wa Cairo (Acomys cahirinus) ni ugunduzi mkubwa. Ndiye panya pekee anayejulikana kuwa na hedhi ya kweli, jambo lililotambuliwa hivi karibuni (2016‑2019), na sasa amekuwa kielelezo muhimu katika utafiti wa kitabibu.
Musaraigne‑ndovu, mnyama mdogo anayefanana na panya bila kuwa panya, anaongeza orodha hii ndogo. Anaonyesha namna hedhi ilivyoibuka kwa kujitegemea katika mistari tofauti ya mamalia.
Kinyume chake, wanyama wengi wa kufugwa au wa porini — mbwa, paka, ng’ombe, farasi, simba — hawana hedhi ya kweli. Wakati wa joto lao, wanaweza kuonyesha mtiririko mdogo wa damu, lakini siyo utolewaji wa utando wa mfuko wa uzazi.
Kwa jumla, hedhi ya kweli ni nadra ya kimaumbile, ikipatikana kwa binadamu, baadhi ya primates, popo wachache, panya mwenye miiba na musaraigne‑ndovu. Utafiti wake, kwa mujibu wa DW, unaonyesha upekee wa mzunguko wa uzazi wa binadamu na kufungua njia mpya za kisayansi kuhusu afya na uzazi.
Emmanuel kasereka Bin Vikingi